مدیریت صنایع و بهره وری

دلایل عقب ماندگی صنعت و چگونگی شکل گیری صنعت جدید در ایران :

ر اههای رفع عقب ماندگی اقتصادی ایران ، که امیرکبیر آن را به درستی تشخیص داده بود یعنی انتقال علم و تکنولوژی از خارج ، حمایت باز تولیدات داخلی و اعمال محدودیت بر واردات کالاهای مصرفی ـ علی رغم آثار بسیار مثبت آن در همان دوره کوتاه به فراموشی سیرده شد. به این ترتیب ایران یک فرصت تاریخی بسیار مهم از لحاظ توسعه اقتصادی را از دست داد. درهمین دوره که حدود 150 سال به درازا کشید. ارویا انقلاب صنعتی را یشت سرگذاشت و ماشین را به شکلی گسترده در تولید صنعتی. کشاورزی . حمل و نقل و خدمات بکار گرفت .


در نتیجه فاصله علمی و فنی و میزان تراکم سرمایه در کشورهای مقدم سرمایه داری نسبت به کشورهایی چون ایران فزونی یافت و چیرگی بر توسعه نیافتگی مشکلتر شد.
از ابتدای دهه 1310 _ 1300 صنایع جدید در ایران رو به گسترش نهاد و از اواخر این دهه شتاب بیشتری یافت. فلسفه وجودی این گونه صنایع را که بیشتر در دهه دوم 1300 دایر شدند. میتوان چنین توصیف کرد: بخشی برای کمک به صادرات و آماده کردن مواد خام صادراتی و بخشی برای تولید داخلی کالاهای مصرفی و جایگزینی کالاهای وارداتدی . به دلیل رشد ناموزون بخشهای صنعتی _ برخلاف کشورهای متقدم سرمایه داری _ و دایر نشدن صنایع کلیدی (صنایع تبدیل مواد اولیه معدنی به محصولات مورد نیاز صنایع ماشین سازی و ابزار سازی) وابستگی به خارج برای واردات ماشین آلات . قطعات و برخی مواد اولیه افزایش یافت. صنایع ایجاد شده به لحاظ ظرفیت تولید نیز تکافوی مصرف داخلی را نمی کرد . چنانکه صنایع نساجی و چای کمتر از 15% صنایع قند کمتر از 20% و صنایع سیمان حدود 50% نیاز داخلی را تامین می کردند.
به این ترتیب سرمایه در ایران بر خلاف دوره گذشته که مجاز به ورود در صنایع ماشینی نبود. با تغییراتی که در کشورهای ییشرفته صنعتی ایجاد شد اجازه فعالیت در این عرصه را نیز یافت . منتها نه آن گونه که بتواند نقشی مستقل در فرآیند رشد و توسعه اجتماعی _ اقتصادی کشور ایفا کند. نیاز فرایند به مواد اولیه . ماشین آلات و نیروی ماهر . رشد صنعتی در کشورهای زیر سلطه را محدود می کرد.
برای رشد این صنایع . افزون بر شرایط کلی . ویژگی هایی نیز از جمله گسترش بازار داخلی برای جذب تولیدات . لوازم بود. از سال 1309 قوانینی به تصویب رسید که به موجب آن . برای تشویق سرمایه داران به ایجاد صنایع جدید . تسهیلات گمرکی در زمینه واردات ماشین آلات و معافیت مالیاتی 5 ساله برای کارخانه . ییش بینی شد. نتیجه این اقدامات . افزایش تعداد شرکتهای ثبت شده از 93 شرکت با سرمایه 143 میلیون ریال در سال 1311 به 1735 شرکت با سرمایه 1862 میلیون ریال در سال 1319 بود.
هر چند یایه گذاری صنایع تسلیحاتی . صنایع فولاد (آنها جنگ دوم ایجاد کارخانه ذوب آهن متوقف شد) . صنایع سیمان و ... که به سرمایه گذاری کلان و زمان طولانی برای برگشت سرمایه نیاز دارد توسط دولت انجام شد و فعالیت تولیدی آنها در مسیر منافع بخش خصوصی قرار گرفت . اما عمده ترین سرمایه دار صنعتی کشور شخص رضا شاه بود . بطوری که از 200 هزار دوک ریسندگی کارخانه های نساجی سراسر ایران 58 هزار دوک آن به شاه و 550 میلیون ریال از 1300 میلیون ریال سرمایه گذاری سالها 18-1317 به دولت و شاه تعلق داشت. رضا شاه در مقام بزرگترین سرمایه دار داخلی . از دولت و امکانات آن برای سودآوری هرچه بیشتر سرمایه گذاریهای خود استفاده میکرد و از این رهگذر. سایر سرمایه داران را نیز بهره مند می ساخت . اقلام کلانی صرف سرمایه گذاری در صنایع نظامی . ذوب آهن کرج و کارخانه فلزات رنگینی انارک شد. کارخانه ذوب آهن که می بایستی رسما در 1319 به مرحله بهره برداری می رسید. با صرف 418 میلیون ریال تا سقوط رضا شاه نیمه کاره باقی ماند و کارخانه <انارک> نیز به دلیل عدم تناسب
ماشین آلات خریداری شده به ذخیره و عیار معادن اکتشافی با بی مصرف به حال خود رها شد.
یس از استقرار رژیم کودتاگر . و به بن بست رسیدن شکل قبلی تولید اقتصادی که عمدتا ارزیابی _ تجاری بود. <انقلاب سفید> از تجربه جهانی امیرایالیسم . در ایران اجرا شد. با اجرای <انقلاب سفید> اشتراک منافع مستقیمی بین سرمایه داران صنعتی خارجی و داخلی به وجود آمدکه ایجاد کارخانجات مختلف از جمله کارخانه <ایران ناسیونال> از گامهای اولیه در این زمینه بشمار می آید. بتدریج رشته های صنعتی گوناگونی با برخورداری از حمایتهای همه جانبه دولت و مشارکت مستقیم و غیر مستقیم انحصارات خارجی تاسیس شد. صنایع اتومبیل سازی و صنایع تولید رینگ . دارو . فرآوردهای یتروشیمی . لاستیک . رادیو و تلویزیون و غیره . عرصه های مختلف فعالیت صنعتی در ایران را تسخیر کردند. خصوصیت عمده این نوع صنایع . مصرفی بودن و وابستگی آنها از نظر مواد اولیه . قطعات . ماشین آلات و نیروی انسانی متخصص به خارج بود.
به منظور حمایت مالی از این نوع صنایع . شبکه وسیع بانکی در ایران دایر شد و در خدمت توسعه بازار و رشد صنایع وابسته قرار گرفت . در همین راستا شبکه حمل و نقل و ارتباطات گسترش یافت و در خدمت توسعه بازار مصرف و تامین نیاز وارداتی صنایع جدید قرار گرفت الگوی جدید مصرف بتدریج شکل گرفت و تهران به عنوان مرکز توسعه صنعتی کشور. بصورت فوق العاده ای رشد کرد و گسترش یافت.
با افزایش درآمد نفت از اوایل دهه 1350 . بویژه از سال 1352 و چند برابر شدن قیمت نفت . جریان رشد صنعتی در ایران تسریع شد. سیل کالا. مواد اولیه. قطعات ماشین آلات و کارشناس خارجی به سوی ایران سرازیر شد و بتدریج تجارت خارجی در دو بعد عمده . نقش تعیین کننده ای درکل اقتصاد بعهده گرفت.

   + مهندس فریدون دشتی ; ٤:٢٤ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۱/۱٢/۱٢
comment نظرات ()